Thời điểm cận Tết Nguyên đán luôn là giai đoạn nhạy cảm đối với an toàn thông tin cá nhân và tài sản số. Khi nhu cầu mua sắm trực tuyến, chuyển khoản, thanh toán không tiền mặt và giao nhận hàng hóa tăng cao, các đối tượng lừa đảo công nghệ cũng gia tăng hoạt động với nhiều kịch bản được chuẩn bị sẵn.
Điểm đáng lo ngại là phần lớn các chiêu trò không mới, thậm chí đã được cảnh báo nhiều lần, nhưng vẫn liên tục có nạn nhân mắc bẫy. Nguyên nhân đến từ tâm lý chủ quan, sự vội vàng cuối năm và niềm tin quá mức vào những tình huống quen thuộc trong sinh hoạt hàng ngày.
Theo các chuyên gia an ninh mạng, lừa đảo dịp Tết không diễn ra đơn lẻ mà thường được tổ chức thành từng “ma trận” nhiều lớp, trong đó mỗi bước đều nhằm dẫn dắt nạn nhân tự nguyện cung cấp thông tin hoặc thực hiện giao dịch.
Giả danh shipper, đánh vào thói quen nhận hàng online
Một trong những hình thức xuất hiện phổ biến nhất là giả mạo nhân viên giao hàng. Đối tượng thường gọi điện hoặc nhắn tin thông báo có đơn hàng đang trên đường giao, yêu cầu người nhận thanh toán tiền ship hoặc phí phát sinh với số tiền nhỏ, phổ biến từ vài chục nghìn đồng.
Chính mức tiền không đáng kể này khiến nhiều người mất cảnh giác, sẵn sàng chuyển khoản ngay để tránh lỡ đơn hàng. Sau khi giao dịch hoàn tất, kẻ gian có thể tiếp tục yêu cầu cung cấp mã xác thực, đường link tra cứu đơn hoặc cài đặt ứng dụng theo hướng dẫn.
Chỉ từ một thao tác tưởng chừng đơn giản, nạn nhân có nguy cơ để lộ thông tin đăng nhập ngân hàng, ví điện tử hoặc bị chiếm quyền kiểm soát tài khoản.
Dẫn dụ bằng các đơn hoàn tiền và khiếu nại giả
Không ít trường hợp, đối tượng lừa đảo đóng vai người bán hoặc đơn vị vận chuyển, thông báo hoàn tiền do giao nhầm đơn, lỗi hệ thống hoặc đơn hàng bị hủy. Nạn nhân được yêu cầu truy cập đường link để xác nhận thông tin nhận lại tiền.
Những trang web giả mạo này được thiết kế tinh vi, giao diện gần giống các nền tảng quen thuộc, khiến người dùng khó phân biệt thật giả. Khi nhập thông tin cá nhân hoặc tài khoản, toàn bộ dữ liệu có thể bị thu thập ngay lập tức.
Hình thức này đặc biệt nguy hiểm với những người thường xuyên mua sắm online và đã quen với các quy trình hoàn tiền tự động.
Lợi dụng tâm lý săn ưu đãi, khuyến mãi dịp Tết
Dịp cuối năm cũng là thời điểm bùng nổ các chương trình giảm giá, quà tặng và ưu đãi lớn. Nắm bắt xu hướng này, các đối tượng tạo ra fanpage, website hoặc tin nhắn quảng cáo giả mạo thương hiệu lớn, mời gọi người dùng tham gia các chương trình khuyến mãi “chỉ áp dụng trong thời gian ngắn”.
Việc đánh vào tâm lý sợ bỏ lỡ cơ hội khiến nhiều người nhanh chóng nhấp vào liên kết, đăng nhập hoặc cung cấp thông tin thẻ mà không kiểm tra kỹ nguồn gốc. Chỉ trong thời gian ngắn, tài khoản có thể bị trừ tiền hoặc sử dụng cho các giao dịch trái phép.
Mạo danh cơ quan, tổ chức để tạo áp lực tâm lý
Một kịch bản khác là giả danh cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc nhà mạng để thông báo tài khoản của người dùng gặp sự cố nghiêm trọng, cần xử lý gấp trước kỳ nghỉ Tết. Các cuộc gọi hoặc tin nhắn thường mang giọng điệu khẩn cấp, thậm chí đe dọa khóa tài khoản nếu không làm theo hướng dẫn.
Trao đổi về thực trạng này, ông Ngô Trần Vũ – Giám đốc điều hành NTS Security cho biết: “Các đối tượng lừa đảo thường khai thác yếu tố thời gian và tâm lý lo lắng của người dùng trong giai đoạn cận Tết. Khi bị thúc ép liên tục, nạn nhân rất dễ làm theo hướng dẫn mà không kịp kiểm chứng thông tin”.
Sự hoảng loạn trong thời gian ngắn chính là điểm yếu mà kẻ gian nhắm tới để chiếm đoạt thông tin hoặc tài sản.
Kết hợp dữ liệu cá nhân và công nghệ để tăng độ tin cậy
Không dừng lại ở các chiêu trò truyền thống, nhiều nhóm lừa đảo còn tận dụng dữ liệu cá nhân bị rò rỉ và các công nghệ mới để nâng cao mức độ thuyết phục. Việc nắm được họ tên, số điện thoại hoặc lịch sử giao dịch giúp các cuộc tiếp cận trở nên “đúng người, đúng ngữ cảnh”.
Theo các chuyên gia, chính sự kết hợp giữa thông tin cá nhân, kịch bản chi tiết và cách tiếp cận có tính toán đã tạo nên những “ma trận” lừa đảo ngày càng khó nhận diện. Ngay cả người dùng có kinh nghiệm cũng có thể trở thành nạn nhân nếu mất cảnh giác.
Bảo vệ bản thân bằng những nguyên tắc phòng tránh cụ thể
Theo ông Ngô Trần Vũ, bên cạnh việc nhận diện các chiêu trò lừa đảo, mỗi cá nhân cần chủ động trang bị cho mình những nguyên tắc ứng xử rõ ràng để giảm thiểu rủi ro. Từ kinh nghiệm thực tế, ông cho biết bản thân đang áp dụng một bộ quy tắc đơn giản nhưng hiệu quả, tạm gọi là “3 Không, 2 Phải”.
Nhóm “3 Không” tập trung vào việc giữ sự tỉnh táo trước mọi tình huống, trong khi “2 Phải” nhấn mạnh vai trò của xác minh và hành động kịp thời khi có dấu hiệu bất thường.
KHÔNG vội vã: Đây được xem là nguyên tắc quan trọng nhất. Các đối tượng lừa đảo thường cố tình tạo cảm giác khẩn cấp, như thúc giục chuyển tiền gấp, dọa sắp cúp điện, hoặc thông báo sắp hết suất vé giá rẻ, nhằm khiến nạn nhân không kịp suy nghĩ. Dù tình huống có vẻ “dầu sôi lửa bỏng” đến đâu, việc chậm lại một nhịp để kiểm chứng thông tin luôn là điều cần thiết.
KHÔNG bấm vào liên kết lạ: Người dùng tuyệt đối không nhấp vào các đường link được gửi qua SMS, Zalo hay email từ người không rõ danh tính, đặc biệt là những liên kết có tên miền bất thường, không phải .vn hoặc .com.vn. Trong mọi trường hợp, không nhập mật khẩu ngân hàng hay mã OTP vào các trang web do bên thứ ba gửi tới. Việc cài đặt các giải pháp bảo mật uy tín như Kaspersky Mobile Security cho điện thoại hoặc Kaspersky Plus cho máy tính cá nhân cũng được khuyến nghị để tăng thêm lớp bảo vệ.
KHÔNG chuyển tiền khi chưa chắc chắn: Với các trường hợp liên quan đến giao hàng, nếu không có mặt tại nhà, người nhận nên hẹn giao lại vào thời điểm khác hoặc nhờ người thân trực tiếp nhận và kiểm tra hàng trước khi thanh toán bằng tiền mặt. Tuyệt đối không chuyển khoản trước nếu chưa tự mình xác minh được hành trình đơn hàng trên ứng dụng mua sắm chính thức.
Bên cạnh đó, nhóm nguyên tắc “2 Phải” đóng vai trò quan trọng không kém trong việc phòng ngừa rủi ro.
PHẢI xác minh: Khi nhận được cuộc gọi, đặc biệt là cuộc gọi video từ người thân hỏi mượn tiền, người dùng nên chủ động tắt máy và gọi lại bằng cuộc gọi thoại thông thường qua SIM để kiểm chứng. Một giải pháp được ông Vũ gợi ý là mỗi gia đình nên thống nhất một “mật khẩu gia đình”, bao gồm những câu hỏi riêng mà chỉ người thân quen mới biết. Nếu bên kia không trả lời được hoặc lúng túng, rất có thể đó là kịch bản giả mạo bằng công nghệ deepfake.
PHẢI báo tin kịp thời: Trong trường hợp đã lỡ bị lừa hoặc phát hiện dấu hiệu đáng ngờ, người dùng cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng để tạm khóa tài khoản và đồng thời trình báo cơ quan công an. Việc chia sẻ câu chuyện của mình cho người thân, hàng xóm cũng rất quan trọng, bởi thông tin cá nhân có thể đã bị đánh cắp và tiếp tục bị lợi dụng.
Kết luận về vấn đề này, ông Ngô Trần Vũ nhấn mạnh: “Lừa đảo kỹ thuật số với các chiêu trò tâm lý và phương thức tiếp cận cả trực tiếp lẫn gián tiếp ngày càng trở nên tinh vi. Mỗi người cần chủ động trang bị kiến thức, thông tin và giữ sự tỉnh táo để có thể đón Tết an vui và an toàn”.
Việc chậm lại một nhịp, suy nghĩ kỹ trước mỗi giao dịch và duy trì thói quen bảo mật cơ bản chính là lớp phòng vệ hiệu quả nhất trước các chiêu lừa đảo công nghệ đang ngày càng tinh vi.
